Przeszkody małżeńskie to określone w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym okoliczności, które mogą uniemożliwić zawarcie ważnego małżeństwa cywilnego. Część z nich ma charakter bezwzględny, a w niektórych przypadkach sąd może udzielić zezwolenia na zawarcie małżeństwa.
Jakie są przeszkody małżeńskie?
Małżeństwo jest czynnością prawną, dlatego jego zawarcie wymaga spełnienia warunków określonych w ustawie z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Przeszkody małżeńskie mają chronić swobodę decyzji przyszłych małżonków, ich zdolność do zawarcia związku oraz podstawowe zasady prawa rodzinnego.
Najważniejsze przeszkody wskazane w kodeksie obejmują:
- Brak wymaganego wieku – zgodnie z art. 10 § 1 małżeństwa nie może zawrzeć osoba, która nie ukończyła 18 lat. Kobieta, która ukończyła 16 lat, może jednak uzyskać zezwolenie sądu opiekuńczego na zawarcie małżeństwa, jeżeli przemawiają za tym ważne powody i małżeństwo będzie zgodne z dobrem założonej rodziny.
- Choroba psychiczna albo niepełnosprawność intelektualna – art. 12 § 1 dotyczy sytuacji, w której taki stan może zagrażać małżeństwu albo zdrowiu przyszłego potomstwa. Sąd może wyjątkowo zezwolić na zawarcie małżeństwa, jeżeli stan zdrowia lub umysłu nie zagraża małżeństwu ani zdrowiu przyszłego potomstwa.
- Pozostawanie w innym małżeństwie – art. 13 § 1 zakazuje zawarcia małżeństwa osobie pozostającej już w związku małżeńskim. Jest to przeszkoda bigamii.
- Pokrewieństwo – art. 14 § 1 wyłącza możliwość małżeństwa między krewnymi w linii prostej oraz między rodzeństwem. Pokrewieństwo obejmuje relację wynikającą ze wspólnego pochodzenia.
- Powinowactwo – art. 14 § 1 zakazuje zawarcia małżeństwa między powinowatymi w linii prostej, czyli między osobami połączonymi więzią rodzinną powstałą wskutek małżeństwa. Z ważnych powodów sąd może zezwolić na małżeństwo między powinowatymi.
Przeszkody związane z wiekiem, stanem zdrowia lub powinowactwem nie są oceniane identycznie. Ich skutki zależą od treści konkretnego przepisu oraz od tego, czy kodeks dopuszcza ingerencję sądu.
Kiedy sąd może zezwolić na małżeństwo?
W języku prawnym często rozróżnia się przeszkody bezwzględne i względne. Przeszkoda bezwzględna wyklucza zawarcie małżeństwa i nie może zostać usunięta przez zwykłe zezwolenie. Przeszkoda względna może natomiast zostać uchylona przez sąd, jeżeli spełnione są ustawowe warunki, w szczególności występują ważne powody.
| Przeszkoda | Typ | Możliwość zezwolenia sądu |
|---|---|---|
| Brak ukończenia 18 lat | Względna w zakresie przewidzianym w art. 10 | Tak, wyjątkowo. Dotyczy kobiety, która ukończyła 16 lat, gdy przemawiają za tym ważne powody i przemawia za tym dobro rodziny. |
| Choroba psychiczna lub niepełnosprawność intelektualna | Względna w zakresie przewidzianym w art. 12 | Tak, jeżeli stan zdrowia lub umysłu nie zagraża małżeństwu ani zdrowiu przyszłego potomstwa. |
| Pozostawanie w innym małżeństwie | Bezwzględna | Nie. Art. 13 nie przewiduje zezwolenia na zawarcie kolejnego małżeństwa przed ustaniem poprzedniego. |
| Pokrewieństwo w linii prostej lub między rodzeństwem | Bezwzględna | Nie. Zakaz wynika z art. 14 § 1. |
| Powinowactwo w linii prostej | Względna | Tak, z ważnych powodów, na podstawie art. 14 § 1. |
Zezwolenie wydaje sąd opiekuńczy, a nie Urząd Stanu Cywilnego. Samo wystąpienie o zgodę nie oznacza jeszcze, że małżeństwo będzie mogło zostać zawarte. Sąd bada okoliczności konkretnej sprawy i ocenia, czy zostały spełnione wymagania przewidziane w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym.
Jaką rolę pełni USC?
Kierownik Urzędu Stanu Cywilnego sprawdza, czy osoby zamierzające zawrzeć małżeństwo spełniają wymagania ustawowe i czy nie występują przeszkody małżeńskie. Analizuje przedstawione dokumenty oraz przyjmuje zapewnienia składane przez przyszłych małżonków.
Jeżeli przeszkoda istnieje i nie przedstawiono prawomocnego orzeczenia sądu uchylającego ją w zakresie dopuszczonym przez ustawę, kierownik USC nie może przeprowadzić ceremonii. USC nie zastępuje sądu w ocenie, czy zachodzą ważne powody uzasadniające zezwolenie.
Co zrobić w indywidualnej sprawie?
Przy ocenie konkretnej sytuacji należy sięgnąć do aktualnego tekstu Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zwłaszcza do art. 10, 12, 13 i 14. Jeżeli występuje podejrzenie przeszkody albo potrzebne jest zezwolenie sądu, zasadna jest konsultacja z prawnikiem lub właściwym sądem opiekuńczym.
Informacja ma charakter ogólny i edukacyjny. Nie zastępuje analizy indywidualnego stanu faktycznego ani porady prawnej.
Artykuł nie stanowi porady prawnej.
