Przeszkody małżeńskie to okoliczności, które według Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wyłączają możliwość zawarcia ważnego małżeństwa cywilnego. Przepisy art. 10–15 KRO dotyczą między innymi wieku, ubezwłasnowolnienia, stanu zdrowia, pozostawania w innym małżeństwie, pokrewieństwa, powinowactwa oraz przysposobienia.
Jakie przeszkody małżeńskie wymienia KRO?
Nie każda przeszkoda działa w taki sam sposób. W niektórych przypadkach prawo bezwzględnie zakazuje zawarcia małżeństwa. Przy innych sąd może wyjątkowo zezwolić na jego zawarcie, jeżeli przemawiają za tym ważne powody i spełnione są warunki określone w ustawie. W języku potocznym taką zgodę określa się czasem jako dyspensę sądową.
Przeszkody określone w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym obejmują:
- Brak wymaganego wieku – co do zasady małżeństwo może zawrzeć osoba, która ukończyła 18 lat. Sąd opiekuńczy może zezwolić na zawarcie małżeństwa kobiecie, która ukończyła 16 lat, jeżeli przemawiają za tym ważne powody i z okoliczności wynika, że zawarcie małżeństwa będzie zgodne z dobrem założonej rodziny. Mężczyzna przed ukończeniem 18 lat nie może skorzystać z analogicznego wyjątku na podstawie art. 10 KRO.
- Całkowite ubezwłasnowolnienie – osoba całkowicie ubezwłasnowolniona nie może zawrzeć małżeństwa. Przeszkoda wynika z art. 11 KRO i nie podlega uchyleniu przez zgodę sądu.
- Choroba psychiczna albo niepełnosprawność intelektualna – art. 12 KRO przewiduje zakaz zawarcia małżeństwa przez osobę dotkniętą chorobą psychiczną albo niepełnosprawnością intelektualną. Sąd może jednak zezwolić na małżeństwo, jeżeli stan zdrowia lub umysłu tej osoby nie zagraża małżeństwu ani zdrowiu przyszłego potomstwa, a osoba nie została całkowicie ubezwłasnowolniona.
- Pozostawanie w innym małżeństwie – osoba pozostająca już w związku małżeńskim nie może zawrzeć kolejnego. Jest to zakaz bigamii określony w art. 13 KRO. Nowe małżeństwo nie może zostać zawarte legalnie, dopóki poprzednie małżeństwo trwa.
- Pokrewieństwo i powinowactwo – małżeństwo jest zakazane między krewnymi w linii prostej, rodzeństwem oraz między powinowatymi w linii prostej, czyli na przykład między teściem a synową. Sąd może zezwolić na małżeństwo między powinowatymi w linii prostej z ważnych powodów. Zakaz dotyczący krewnych w linii prostej i rodzeństwa nie może zostać uchylony w ten sposób.
- Stosunek przysposobienia – zgodnie z art. 15 KRO małżeństwo jest niedopuszczalne między przysposabiającym a przysposobionym. Samo ustanie przysposobienia nie powoduje automatycznego usunięcia tej przeszkody.
Przepisy cywilne nie są tym samym co przeszkody wynikające z Kodeksu Prawa Kanonicznego. Małżeństwo zawierane przed kierownikiem urzędu stanu cywilnego podlega Kodeksowi rodzinnemu i opiekuńczemu. Odrębne wymogi mogą dotyczyć małżeństwa zawieranego w obrządku religijnym.
Kiedy sąd może zezwolić na małżeństwo?
Zakres wyjątków jest ograniczony. Sąd nie może dowolnie uchylić każdej przeszkody, a samo złożenie wniosku nie oznacza, że zgoda zostanie wydana. Zestawienie przedstawia, przy których zakazach KRO przewiduje możliwość działania sądu:
| Przeszkoda | Możliwość zezwolenia sądu | Podstawa prawna |
|---|---|---|
| Wiek poniżej 18 lat | Tak, kobieta po ukończeniu 16 lat, przy spełnieniu ustawowych warunków | Art. 10 KRO |
| Całkowite ubezwłasnowolnienie | Nie | Art. 11 KRO |
| Choroba psychiczna albo niepełnosprawność intelektualna | Tak, jeżeli spełnione są warunki wskazane w ustawie | Art. 12 KRO |
| Pozostawanie w innym małżeństwie | Nie | Art. 13 KRO |
| Pokrewieństwo w linii prostej lub rodzeństwo | Nie | Art. 14 KRO |
| Powinowactwo w linii prostej | Tak, z ważnych powodów | Art. 14 KRO |
| Stosunek przysposobienia | Nie | Art. 15 KRO |
Jakie są skutki zawarcia małżeństwa mimo przeszkody?
Zawarcie małżeństwa z naruszeniem określonych przepisów może prowadzić do unieważnienia małżeństwa przez sąd. Nie dzieje się to automatycznie w chwili ślubu. Do czasu prawomocnego orzeczenia małżeństwo pozostaje istniejącym związkiem prawnym i wywołuje związane z tym skutki.
W zależności od rodzaju przeszkody z żądaniem unieważnienia może wystąpić małżonek, prokurator albo inna osoba wskazana w przepisach. Uprawnienie oraz jego zakres zależą od konkretnej podstawy prawnej. Jeżeli przeszkoda ustała, możliwość żądania unieważnienia może być ograniczona, dlatego w indywidualnej sprawie znaczenie mają daty, rodzaj przeszkody i treść dokumentów.
Czy rozwód usuwa przeszkody małżeńskie?
Rozwód rozwiązuje istniejące małżeństwo, ale nie usuwa wszystkich przeszkód dotyczących zawarcia kolejnego związku. Były małżonek może po rozwodzie zawrzeć nowe małżeństwo, ponieważ nie pozostaje już w poprzednim związku. Rozwód nie zmienia jednak pokrewieństwa, powinowactwa ani stosunku przysposobienia. Nie pozwala więc ominąć zakazów wynikających z tych relacji.
Przy wątpliwościach co do ważności małżeństwa albo możliwości jego zawarcia trzeba sprawdzić aktualne brzmienie KRO i dokumenty dotyczące konkretnej sytuacji. W sprawie o istotnych skutkach prawnych pomoc adwokata lub radcy prawnego może być potrzebna.
Treść ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej.
