Ustawowa wspólność majątkowa powstaje automatycznie z chwilą zawarcia małżeństwa i obejmuje co do zasady przedmioty majątkowe nabyte w czasie jej trwania przez oboje małżonków albo przez jedno z nich. Równolegle każdy małżonek zachowuje własny majątek osobisty.
Czym jest ustawowa wspólność majątkowa?
Ustawowa wspólność majątkowa to domyślny ustrój majątkowy przewidziany w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym. Powstaje z mocy prawa w chwili zawarcia małżeństwa, bez podpisywania dodatkowych dokumentów. Obowiązuje wtedy, gdy małżonkowie nie zawarli umowy majątkowej, na przykład intercyzy ustanawiającej rozdzielność majątkową.
W małżeństwie funkcjonują trzy masy majątkowe: majątek wspólny oraz majątek osobisty każdego z małżonków. Wspólność ustawowa ma charakter bezudziałowy, czyli w czasie jej trwania nie można wskazać, jaka konkretna część każdego składnika należy do męża lub żony. Nie oznacza to jednak, że małżonkowie nie mają równych praw do majątku. Równe udziały ujawniają się co do zasady dopiero po ustaniu wspólności i przy podziale majątku.
Co wchodzi w skład majątku wspólnego?
Majątek wspólny obejmuje przedmioty majątkowe nabyte w czasie trwania wspólności przez oboje małżonków lub przez jedno z nich. Chodzi nie tylko o rzeczy, lecz także o prawa majątkowe i określone wierzytelności. W szczególności do majątku wspólnego należą:
- pobrane wynagrodzenie za pracę oraz dochody z innej działalności zarobkowej każdego z małżonków,
- dochody z majątku wspólnego, na przykład czynsz uzyskiwany z wynajmu wspólnego lokalu,
- dochody z majątków osobistych, na przykład czynsz z mieszkania należącego do jednego małżonka przed ślubem,
- przedmioty majątkowe nabyte w trakcie małżeństwa, jeżeli nie należą do katalogu majątku osobistego,
- środki zgromadzone na rachunku otwartego funduszu emerytalnego lub pracowniczego funduszu emerytalnego,
- kwoty składek emerytalnych zewidencjonowanych na właściwym subkoncie w systemie ubezpieczeń społecznych.
Przy ocenie konkretnego składnika znaczenie ma przede wszystkim moment i sposób jego nabycia. Sam fakt, że rzecz została kupiona tylko przez jednego małżonka, nie przesądza jeszcze o jej osobistym charakterze. Jeżeli została nabyta w czasie wspólności ustawowej i nie zachodzi ustawowy wyjątek, co do zasady trafia do majątku wspólnego.
Co należy do majątku osobistego?
Majątek osobisty nie staje się wspólny tylko dlatego, że małżonek zawarł małżeństwo. Kodeks rodzinny i opiekuńczy zawiera wyczerpujące wyliczenie składników, które pozostają poza wspólnością ustawową. Najważniejsze przykłady przedstawia tabela:
| Składnik majątku | Przynależność |
|---|---|
| Przedmioty nabyte przed powstaniem wspólności | Majątek osobisty małżonka |
| Spadki, zapisy i darowizny | Majątek osobisty, chyba że spadkodawca lub darczyńca postanowił inaczej |
| Wynagrodzenie pobrane w czasie małżeństwa | Majątek wspólny |
| Dochody z majątku osobistego | Majątek wspólny |
| Prawa autorskie, prawa pokrewne i prawa własności przemysłowej | Majątek osobisty twórcy lub uprawnionego |
| Przedmioty służące wyłącznie osobistym potrzebom jednego małżonka | Majątek osobisty |
| Odszkodowania za uszkodzenie ciała i zadośćuczynienia | Majątek osobisty, z wyjątkiem określonych rent |
| Przedmioty nabyte w zamian za składniki majątku osobistego | Majątek osobisty na zasadzie surogacji |
Do majątku osobistego należą także prawa niezbywalne, które mogą przysługiwać tylko jednej osobie, oraz nagrody za osobiste osiągnięcia. Osobiste pozostają również niewymagalne wierzytelności z tytułu wynagrodzenia za pracę lub innej działalności zarobkowej.
Surogacja oznacza, że składnik kupiony w zamian za rzecz lub prawo należące do majątku osobistego również zachowuje osobisty charakter. Przykładowo, mieszkanie kupione wyłącznie za środki uzyskane ze sprzedaży osobistego składnika majątku może należeć do majątku osobistego, jeżeli sposób finansowania można wykazać i nie zachodzą szczególne okoliczności.
Wyjątek dotyczy przedmiotów zwykłego urządzenia domowego służących obojgu małżonkom. Mogą one należeć do majątku wspólnego nawet wtedy, gdy zostały odziedziczone, zapisane lub podarowane jednemu z małżonków, chyba że spadkodawca albo darczyńca postanowił inaczej.
Jak małżonkowie zarządzają majątkiem wspólnym?
Oboje małżonkowie mają prawo i obowiązek współdziałać w zarządzie majątkiem wspólnym. Powinni wzajemnie informować się o jego stanie, podejmowanych czynnościach oraz zobowiązaniach, które mogą go obciążać. Każdy z nich może samodzielnie wykonywać czynności dotyczące bieżącego zarządu i zachowania majątku w stanie nieuszczuplonym.
Samodzielność nie jest jednak nieograniczona. Przy ważniejszych czynnościach potrzebna jest zgoda drugiego małżonka. Dotyczy to między innymi sprzedaży, obciążenia lub odpłatnego nabycia nieruchomości, prawa do budynku lub lokalu, gospodarstwa rolnego albo przedsiębiorstwa. Zgoda jest także wymagana przy darowiźnie z majątku wspólnego, poza drobnymi darowiznami zwyczajowo przyjętymi.
W czasie trwania wspólności ustawowej małżonek nie może żądać podziału majątku wspólnego ani rozporządzać udziałem, który przypadłby mu dopiero po ustaniu wspólności. Nie może więc sprzedać „swojej połowy” konkretnego wspólnego mieszkania, ponieważ taki wyodrębniony udział nie istnieje jeszcze w sensie prawnym.
Znaczenie ma także odpowiedzialność za zobowiązania. Zakres odpowiedzialności zależy między innymi od tego, kto zaciągnął dług, na jaki cel oraz czy drugi małżonek wyraził zgodę. Dług związany ze zwykłymi potrzebami rodziny może obciążać oboje małżonków, natomiast przy innych zobowiązaniach brak zgody małżonka może ograniczać możliwość sięgania do majątku wspólnego. Ocena konkretnego przypadku wymaga analizy rodzaju długu i momentu jego powstania.
W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się domniemanie, że rzecz nabyta w czasie trwania wspólności przez jednego małżonka została nabyta do majątku wspólnego. Aby wykazać jej osobisty charakter, trzeba wskazać podstawę wynikającą z przepisów i okoliczności potwierdzające finansowanie lub nabycie z majątku osobistego.
Czy można zmienić ustawowy ustrój majątkowy?
Małżonkowie mogą zmienić wspólność ustawową przez umowę majątkową zawartą w formie aktu notarialnego. Mogą ustanowić rozdzielność majątkową, ograniczyć albo rozszerzyć wspólność, a także wybrać rozdzielność majątkową z wyrównaniem dorobków. Umowa może zostać zawarta zarówno przed ślubem, jak i w trakcie małżeństwa.
Wspólność ustawowa jest więc rozwiązaniem domyślnym, ale nie niezmiennym. Przy wyborze innego ustroju znaczenie mają między innymi sposób prowadzenia gospodarstwa domowego, działalność gospodarcza i ryzyko związane z zobowiązaniami. W sprawie dotyczącej konkretnego majątku albo planowanej zmiany ustroju warto skonsultować dokumenty z notariuszem lub prawnikiem.
Artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. Ocena przynależności konkretnego składnika do majątku wspólnego lub osobistego zależy od okoliczności jego nabycia i dostępnych dowodów.
